iPhone Reklam Banner
ServisXYZ Apple Banner 160×600
Mac ve OS X Klavye Kısayolları

Mac ve OS X Klavye Kısayolları

Klavye kısayolu klavyenizde bir tuş birleşimine basarak OS X’te bir işlevi etkinleştirmenin yoludur. Yaygın OS X klavye kısayolları hakkında bilgi edinin.

Bir klavye kısayolu kullanmak için bir karakter tuşuyla birlikte bir değiştirme tuşuna basarsınız. Örneğin, Command tuşuna ( sembolü bulunan tuş) ve “c” tuşuna birlikte basmak o anda seçili olanlar öğeleri (metin, grafik vb.) Panoya kopyalar. Bu birleşime Command-C klavye kısayolu da denir.

Birçok klavye kısayolunda bir değiştirme tuşu kullanılır. Değiştirme tuşu diğer tuşların veya fare/izleme dörtgeni tıklamalarının OS X tarafından algılanma biçimini değiştirir. Değiştirme tuşları şunlardır: Command, Shift, Option, Control, Caps Lock ve Fn tuşu. Aşağıda listelenen bazı tuş birleşimlerinde Fn tuşunu kullanmanız gerekir. Örneğin, klavye kısayolu Control-F2 ise Fn-Control-F2 tuşlarına basın.

OS X menülerinde görebileceğiniz değiştirme tuşu sembolleri şunlardır:

Command tuşu
Control tuşu
Option tuşu
Shift Tuşu
Caps Lock
Fn Function Tuşu

Başlatma kısayolları

Beklenen işlev gerçekleşene/görünene kadar tuşa veya tuş birleşimine basın (örneğin, başlatma sırasında Başlangıç Yöneticisi görünene kadar Option tuşunu basılı tutun). Not: Bir başlatma işlevi çalışmazsa ve başka marka klavye kullanıyorsanız bir Apple klavye ile yeniden deneyin.

Option Tüm başlatabilir disk bölümlerini görüntüler (Başlangıç Yöneticisi)
Shift Güvenli Modda başlatır
Sol Shift Otomatik oturum açmayı önler
C Başlatabilir ortamdan başlatır (DVD, CD, USB sürücü vb.)
T Hedef disk modunda başlatır
N NetBoot sunucusundan başlatır
X Mac OS X’i başlatmaya zorlar (Mac OS X harici başlangıç disk bölümleri varsa)
D Apple Hardware Test’i kullanır
Command-R OS X Kurtarma‘yı kullanır (OS X Lion veya sonrası)
Command-V Ayrıntılı Modda başlatır
Command-S Tek Kullanıcı Modunda başlatır
Command-Option-P-R NVRAM / parametre RAM’ini Sıfırlar
Ortamı Çıkar (⏏) tuşunu veya F12 tuşunu ya da fare veya izleme dörtgeni düğmesini basılı tutun Çıkarılabilir diskleri çıkarır

Uyku ve kapatma kısayol tuşları

Güç düğmesi – OS X Mavericks Açmak için dokunun. Aygıt açıldıktan sonra, uyandırma veya uyku için dokunun.
Güç düğmesini 1,5 saniye basılı tutun – OS X Mavericks Yeniden başlat/uyku/kapat sorgu kutusunu görüntüler
Güç düğmesini 5 saniye basılı tutun Mac’i kapanmaya zorlar
Command-Control-güç düğmesi Mac’i yeniden başlatmaya zorlar
Control-Ortamı Çıkar (⏏) Yeniden başlat/uyku/kapat sorgu kutusunu görüntüler
Command-Option-Ortamı Çıkar (⏏) Bilgisayarı uyku moduna alır
Command-Control-Ortamı Çıkar (⏏) Tüm uygulamalardan çıkar (açık belgelerdeki değişiklikleri kaydetme olanağı verdikten sonra) ve bilgisayarı yeniden başlatır
Command-Option-Control-Ortamı Çıkar (⏏) Tüm uygulamalardan çıkar (açık belgelerdeki değişiklikleri kaydetme olanağı verdikten sonra) ve bilgisayarı kapatır
Shift-Control-Ortamı Çıkar (⏏) Tüm ekranları uyku moduna alır

Finder klavye kısayolları

Command-A Öndeki Finder penceresindeki tüm öğeleri seçer (hiçbir pencere açık değilse masaüstündekileri)
Command-Option-A Tüm öğelerin seçimini kaldırır
Command-Shift-A Uygulamalar klasörünü açar
Command-C Seçilen öğeyi/metni Panoya kopyalar
Command-Shift-C Bilgisayar penceresini açar
Command-D Seçilen öğeyi çoğaltır
Command-Shift-D Masaüstü klasörünü açar
Command-E Çıkar
Command-F Eşleşen Spotlight özelliğini bulur
Command-Shift-F Spotlight dosya adı eşleşmelerini bulur
Command-Option-F Açık olan bir Spotlight penceresinde arama alanına gider
Command-Shift-G Klasöre Git
Command-Shift-H O anda oturumu açık kullanıcının Ana klasörünü açar
Command-Shift-Control-T Dock’a Ekle
Command-I Bilgi Ver
Command-Option-I Denetçiyi Göster
Command-Control-I Özet Bilgi Ver
Command-Shift-I iDisk’i aç
Command-J Görüntü Seçeneklerini Göster
Command-K Sunucuya Bağlan
Command-Shift-K Ağ penceresini açar
Command-L Seçilen öğenin takma adını oluşturur
Command-M Pencereyi simge durumuna küçültür
Command-Option-M Tüm pencereleri simge durumuna küçültür
Command-N Yeni Finder penceresi
Command-Shift-N Yeni klasör
Command-Option-N Yeni Akıllı Klasör
Command-O Seçilen öğeyi açar
Command-Shift-Q Oturumu Kapat
Command-Shift-Option-Q Şimdi Oturumu Kapat
Command-R Özgünü göster (takma adın)
Command-T Kenar Çubuğuna Ekle
Command-Shift-T Favorilere Ekle
Command-Option-T Finder pencerelerinde Araç Çubuğunu Gizle / Araç Çubuğunu Göster
Command-Shift-U İzlenceler klasörünü açar
Command-V Yapıştır
Command-W Pencereyi kapatır
Command-Option-W Tüm pencereleri kapatır
Command-X Kes
Command-Option-Y Slayt gösterisi (Mac OS X v10.5 veya sonrası)
Command-Z Geri Al / Yinele
Command-1 Simge Olarak Göster
Command-2 Liste Olarak Göster
Command-3 Sütun Olarak Göster
Command-4 Cover Flow Olarak Göster (Mac OS X v10.5 veya sonrası)
Command-Virgül (,) Finder tercihlerini açar
Command-Aksan (`) (US English klavye düzeninde Tab tuşunun üzerindeki Aksan tuşu) Açık Finder pencerelerinde ilerler
Command-Shift-Soru İşareti (?) Mac Yardımını açar
Command-Sol Köşeli Parantez ([) Önceki klasöre git
Command-Sağ Köşeli Parantez ([) Sonraki klasöre git
Command-Yukarı Ok Geçerli klasörü içeren klasörü açar
Command-Control-Yukarı Ok Geçerli klasörü içeren klasörü yeni pencerede açar
Command-Aşağı Ok Vurgulanan öğeyi açar
Command-Shift-Yukarı Ok Masaüstünü etkinleştirir
Sağ Ok (Liste görünümünde) Seçilen klasörü açar
Sol Ok (Liste görünümünde) Seçilen klasörü kapatır
İçeriğini gösterme üçgenini Option tuşu ile tıklama (Liste görünümünde) Seçilen klasördeki tüm klasörleri açar
Option–çift tıklama Geçerli pencereyi kapatarak ayrı bir pencerede bir klasör açar
Command–çift tıklama Ayrı bir pencerede bir klasör açar
Pencere başlığını Command tuşu ile tıklama Geçerli pencereyi içeren klasörleri görün
Command-Tab Uygulama döngüsünü geriye doğru götürür
Command-Shift-Tab Uygulama döngüsünü geriye doğru çevirir
Command-Delete Çöp Sepeti’ne Taşı
Command-Shift-Delete Çöp Sepeti’ni boşaltır
Command-Shift-Option-Delete Onay sorgu kutusu olmadan Çöp Sepeti’ni boşaltır
Boşluk çubuğu (veya Command-Y) Göz At (Mac OS X v10.5 veya sonrası)
Sürüklerken Command tuşu Sürüklenen öğeyi diğer disk bölümüne/konuma taşır (tuş basılıyken işaretçi simgesi değişir, bu makaleye bakın)
Sürüklerken Option tuşu Sürüklenen öğeyi kopyalar (tuş basılıyken işaretçi simgesi değişir, bu makaleye bakın)
Sürüklerken Command-Option tuş birleşimi Sürüklenen öğenin takma adını oluşturur (tuş basılıyken işaretçi simgesi değişir, bu makaleye bakın)

Uygulama ve diğer OS X kısayolları

Not: Bazı uygulamalar aşağıdaki uygulama tuş birleşimlerinin tümünü desteklemeyebilir.

Command-Ara çubuğu Spotlight arama alanını gösterir veya gizler (birden çok dil yüklüyse etkinleştirilen yazı sistemleri arasında dönebilir)
Control-A Satırın/paragrafın başına gider
Control-B Bir karakter geri gider
Control-D İmlecin önündeki karakteri siler
Control-E Satırın/paragrafın sonuna gider
Control-F Bir karakter ileri gider
Control-H İmlecin arkasındaki karakteri siler
Control-K İmlecin önündeki karakterden satırın/paragrafın sonuna kadar siler
Control-L İmleci/seçimi görülebilir alana ortalar
Control-N Bir satır aşağı taşır
Control-O İmleçten sonra yeni satır ekler
Control-P Bir satır yukarı taşır
Control-T İmlecin önündeki karakteri imlecin arkasına geçirir
Control-V Bir sayfa aşağı taşır
Option-Delete İmlecin solundaki sözcüğü ve sözcükten sonra gelen boşluk veya noktalama işaretini siler
Command-Option-Boşluk çubuğu Spotlight arama sonuçları penceresini gösterir (birden çok dil yüklüyse klavye düzenleri ve bir yazıdaki giriş yöntemleri arasında dönebilir)
Command-Tab Açık uygulamalar listesindeki en son kullanılan bir sonraki uygulamaya ilerler
Command-Shift-Tab Açık uygulamalar listesinde geriye doğru gider (en son kullanıma göre sıralı)
Shift-Tab Denetimler arasında geri yönde gezinir
Control-Tab Odağı bir sorgu kutusunda veya sonraki tabloda bir sonraki denetim gruplamasına taşır (Tab sonraki hücreye geçtiğinde)
Shift-Control-Tab Odağı önceki denetim gruplamasına taşır
Command-esc Front Row’u açar (yüklüyse)
Option-Ortamı Çıkar (⏏) İkincil optik ortam sürücüsünden (takılıysa) çıkarır
Fn-Delete İleriyi Sil (taşınabilir Mac’in yerleşik klavyesinde)
Command-F1 Birden çok monitörlü konfigürasyonlarda “Yansıtılmış Ekranlar” arasında geçiş yapar
Command-F2 Hedef Ekran Modunu değiştirir
Command-F3 Masaüstünü gösterir
Command-F5 VoiceOver özelliğini Açar / Kapatır
Option-F1 veya F2 “Ekranlar” Sistem Tercihini açar
Option-F3 veya F4 “Mission Control” Sistem Tercihini açar
Option-F10 veya F11 ya da F12 “Ses” Sistem Tercihini açar
Control-F3 App Exposé
Shift-Control-F6 Odağı önceki bölüme taşır
Control-F7 Pencerelerde ve sorgu kutularında geçerli klavye erişimini geçici olarak geçersiz kılar
Control-F8 Menü çubuğundaki durum menülerine taşır
F9 Tüm açık pencereleri döşer veya döşemeyi kaldırır
F10 O an etkin olan uygulamadaki tüm açık pencereleri döşer veya döşemeyi kaldırır
F11 Tüm açık pencereleri gizler veya gösterir
F12 Dashboard’u gizler veya gösterir
Command-Aksan (`) En öndeki uygulamada bir sonraki açık pencereyi etkinleştirir
Command-Shift-Aksan (`) En öndeki uygulamada bir önceki açık pencereyi etkinleştirir
Command-Option-Aksan (`) Odağı pencere çekmecesine taşır
Command-Eksi (–) Seçilen öğenin boyutunu küçültür
Komut-{ Seçimi sola hizalar
Komut-} Seçimi sağa hizalar
Komut-| Seçimi ortaya hizalar
Command-İki Nokta (:) Yazım Denetimi penceresini gösterir
Command-Noktalı Virgül (;) Belgede yanlış yazılmış sözcükler bulur
Command-Virgül (,) Öndeki uygulamanın tercihler penceresini açar (bu klavye kısayolunu destekliyorsa)
Command-Option-Control-Virgül (,) Ekran kontrastını azaltır
Command-Option-Control-Nokta (.) Ekran kontrastını artırır
Command-Soru İşareti (?) Uygulamanın yardımını Yardım Görüntüleyici’de açar
Command-Option-/ Font düzgünleştirmeyi açar veya kapatır
Command-Shift-= Seçilen öğenin boyutunu büyütür
Command-Shift-3 Ekran görüntüsünü bir dosyaya kaydeder
Command-Shift-Control-3 Ekran görüntüsünü Panoya kaydeder
Command-Shift-4 Seçimi bir dosyaya kaydeder
Command-Shift-Control-4 Seçimi bir Panoya kaydeder
Command-A Bir belge veya penceredeki her öğeyi veya bir metin alanındaki tüm karakterleri vurgular
Command-B Seçilen metni kalınlaştırır veya kalınlaştırılmış metni inceltir
Command-C Seçilen verileri Panoya kopyalar
Command-Shift-C Renk penceresini görüntüler
Command-Option-C Seçilen metnin stilini kopyalar
Command-Control-C Seçilen öğenin biçimlendirme ayarlarını kopyalar ve Panoya kaydeder
Command-Option-D Dock’u gösterir veya gizler
Command-Control-D Sözlük uygulamasında seçilen sözcüğün tanımını görüntüler
Command-D Masaüstü klasörünü Aç ve Kaydet sorgu kutularında seçer
veya
Kaydetme düğmesi olan sorgu kutularında “Kaydetme” öğesini seçer (Mac OS X v10.6.8 ve öncesi)
Command-Delete OS X Lion ve Mountain Lion’da Kaydetme düğmesi olan sorgu kutularında “Kaydetme” öğesini seçer
Command-E Bulma işleminde seçileni kullanır
Command-F Bul penceresi açar
Command-Option-F Arama alanı denetimine taşır
Command-G Seçimin bir sonraki örneğini bulur
Command-Shift-G Seçimin bir önceki örneğini bulur
Command-H O anda çalışan uygulamanın pencerelerini gizler
Command-Option-H Diğer tüm çalışan uygulamaların pencerelerini gizler
Command-I Seçilen metni italik yapar veya italik metni değiştirir
Command-Option-I Denetçi penceresi görüntüler
Command-J Bir seçime gider
Command-M Etkin pencereyi Dock’ta simge durumuna küçültür
Command-Option-M Etkin uygulamanın tüm pencerelerini Dock’ta simge durumuna küçültür
Command-N En öndeki uygulamada yeni belge oluşturur
Command-O En öndeki uygulamada açılmak üzere bir belge seçmek için sorgu kutusu görüntüler
Command-P Yazdır sorgu kutusunu görüntüler
Command-Shift-P Yazdırma parametreleri belirtmek için sorgu kutusu görüntüler (Sayfa Düzeni)
Command-Q En öndeki uygulamadan çıkar
Command-S Etkin belgeyi kaydeder
Command-Shift-S Yeni Adla Kaydet sorgu kutusunu görüntüler
Command-T Font penceresini görüntüler
Command-Option-T Araç çubuğu gösterir veya gizler
Command-U Seçilen metnin altını çizer veya alt çizgiyi açar ya da kapatır
Command-V Panodaki içeriği ekleme noktasına yapıştırır
Command-Option-V Bir nesnenin stilini seçilen nesneye uygular (Stili Yapıştır)
Command-Shift-Option-V Etraftaki metnin stilini eklenen nesneye uygular (Yapıştır ve Stili Eşleştir)
Command-Control-V Biçimlendirme ayarlarını seçilen nesneye uygular (Cetveli Yapıştır Komutu)
Command-W En öndeki pencereyi kapatır
Command-Shift-W Bir dosyayı ve ilişkili pencereleri kapatır
Command-Option-W Uygulamadaki tüm pencereleri uygulamadan çıkmadan kapatır
Command-X Seçimi kaldırır ve Panoya kaydeder
Command-Z Önceki komutu geri alır (bazı uygulamalar birden çok Geri Alma işlemine izin verir)
Command-Shift-Z Önceki komutu yineler (bazı uygulamalar birden çok Yineleme işlemine izin verir)
Control-Sağ Ok Odağı bir görünümdeki başka bir değere veya hücreye (örneğin bir tablo) taşır
Control-Sol Ok Odağı bir görünümdeki başka bir değere veya hücreye (örneğin bir tablo) taşır
Control-Aşağı Ok Odağı bir görünümdeki başka bir değere veya hücreye (örneğin bir tablo) taşır
Control-Yukarı Ok Odağı bir görünümdeki başka bir değere veya hücreye (örneğin bir tablo) taşır
Command-Sağ Ok Metin ekleme noktasını o andaki satırın sonuna taşır
Command-Sol Ok Metin ekleme noktasını o andaki satırın başına taşır
Command-Aşağı Ok Metin ekleme noktasını belgenin sonuna taşır
Command-Yukarı Ok Metin ekleme noktasını belgenin başına taşır
Option-Sağ Ok Metin ekleme noktasını sonraki sözcüğün sonuna taşır
Option-Sol Ok Metin ekleme noktasını önceki sözcüğün başına taşır

Command-Shift-Sağ Ok

Ekleme noktası ile o andaki satırın (*) sonu arasındaki metni seçer
Command-Shift-Sol Ok Ekleme noktası ile o andaki satırın (*) başı arasındaki metni seçer
Shift-Sağ Ok Metin seçimini bir karakter sağa genişletir (*)
Shift-Sol Ok Metin seçimini bir karakter sola genişletir (*)
Command-Shift-Yukarı Ok Ekleme noktası ile belgenin (*) başı arasındaki metni seçer
Command-Shift-Aşağı Ok Ekleme noktası ile belgenin (*) sonu arasındaki metni seçer
Shift-Yukarı Ok Metin seçimini yukarıya, aynı yatay konumdaki en yakın karakter sınırına genişletir (*)
Shift-Aşağı Ok Metin seçimini aşağıya, aynı yatay konumdaki en yakın karakter sınırına genişletir (*)
Shift-Option-Sağ Ok Metin seçimini o andaki sözcüğün sonuna, yeniden basıldığında bir sonraki sözcüğün sonuna genişletir (*)
Shift-Option-Sol Ok Metin seçimini o andaki sözcüğün başına, yeniden basıldığında bir sonraki sözcüğün başına genişletir (*)
Shift-Option-Aşağı Ok Metin seçimini o andaki paragrafın sonuna, yeniden basıldığında bir sonraki paragrafın sonuna genişletir (*)
Shift-Option-Yukarı Ok Metin seçimini o andaki paragrafın başına, yeniden basıldığında bir sonraki paragrafın başına genişletir (*)
Control-Ara çubuğu O andaki ve daha önceki giriş kaynakları arasında geçiş yapar
Option-Control-Ara çubuğu Etkinleştirilen tüm giriş kaynakları arasında geçiş yapar
Command-Option-esc Çıkmaya Zorla
Command-Shift-Option-Esc (üç saniye basılı tutun) En öndeki uygulamadan Çıkmaya Zorla (Mac OS X v10.5 veya sonrası)
Command-Sol Köşeli Parantez ([) Önceki tarayıcı penceresi
Command-Sağ Köşeli Parantez ([) Sonraki tarayıcı penceresi

*Not: Hiçbir metin seçilmezse genişleme ekleme noktasından başlar. Sürükleme yoluyla metin seçilirse genişleme seçimin sınırından başlar. Seçimin yönünün ters çevrilmesi uygun birimin seçimini kaldırır.

Evrensel Erişim – VoiceOver klavye komutları

Mac OS X v10.6’daki VoiceOver tuş birleşimi farkları hakkında bilgi için bu makaleye bakın.

Command-F5 veya Fn-Command-F5 VoiceOver’ı açar veya kapatır
Option-Control-F8 veya Fn-Option-Control-F8 VoiceOver İzlencesi’ni Aç (VoiceOver açıksa)
Option-Control-F7 veya Fn-Option-Control-F7 VoiceOver menüsünü görüntüler (VoiceOver açıksa)
Option-Control-Noktalı Virgül (;) VoiceOver Denetim Seçeneği kilidini etkinleştirir/etkisizleştirir
Command-Option-8 Yakınlaştırmayı açar veya kapatır
Command-Option-Artı (+) Yakınlaştır
Command-Option-Eksi (–) Uzaklaştır
Command-Option-Control-8 Ekran renklerini tersine çevirir/geri alır (OS X Lion veya öncesi)
Command-Option-Control-Virgül (,) Kontrastı azaltır (OS X Lion veya öncesi)
Command-Option-Control-Nokta (.) Kontrastı artırır (OS X Lion veya öncesi)

Not: VoiceOver menüsünün ve izlencesinin çalışması için Klavye tercihlerinde “Tüm F1, F2 vb. tuşları standart tuşlar olarak kullan” öğesini etkinleştirmeniz gerekebilir.

Klavye tam erişimi

Tam klavye erişimi ekrandaki öğeler arasında gezinme ve etkileşim için klavyenizi kullanmanıza olanak sağlar. Metin alanları ve kaydırıcılar gibi denetimleri seçmek ve ayarlamak için bu kısayolları kullanın.

Sekme Sonraki denetime gider
Shift-Tab Önceki denetime gider
Control-Tab Bir metin alanı seçiliyken sonraki denetime gider
Ok tuşları

Bir listede, sekme grubunda veya menüde bir sonraki öğeye gider
veya
Kaydırıcıları ve düzenleyicileri taşır (değerleri artırmak ve azaltmak için dikey yukarı ve aşağı okları kullanılır)

Control-Ok tuşları Metin alanına yapışık bir denetime gider
Boşluk çubuğu Vurgulanan menü öğesini seçer
Return veya Enter Varsayılan düğmeyi tıkla veya varsayılan eylemi gerçekleştirir
Esc İptal düğmesini tıklar
veya
Bir öğe seçmeden menüyü kapatır

Menü çubuğundaki menülerde fare veya izleme dörtgeni olmadan gezinebilirsiniz. Odağı menü çubuğuna yerleştirmek için Control-F2 (taşınabilir klavyelerde Fn-Control-F2). Ardından aşağıda listelenen tuş birleşimlerini kullanın.

Sol Ok ve Sağ Ok Menüden menüye geçer
İade Seçilen bir menüyü açara
Yukarı Ok ve Aşağı Ok Seçilen menüdeki menü öğelerine geçer
Menü öğesinin adını yazın Seçilen menüdeki bir menü öğesine gider
İade Menü öğesi seçer

Evrensel Erişim – Fare Tuşları

Evrensel Erişim tercihlerinde Fare Tuşları açıldığında farenin işaretçisini hareket ettirmek için klavye veya sayısal tuş takımı tuşlarını kullanabilirsiniz. Bilgisayarınızda sayısal tuş takımı yoksa Fn (fonksiyon) tuşunu kullanın.

8 Yukarı Taşı
2 Aşağı Taşı
4 Sola Taşı
6 Sağa Taşı
1 Sol Alttan Diyagonal Taşı
3 Sağ Alttan Diyagonal Taşı
7 Sol Üstten Diyagonal Taşı
9 Sağ Üstten Diyagonal Taşı
5 Fare Düğmesine Bas
0 Fare Düğmesini Basılı Tut
. (Sayısal tuş takımında nokta) Fare Düğmesini Serbest Bırak

Ayrıca Bkz: Fare Tuşları Kısayolları.

Additional Information

İleri Düzey: Bu makale varsayılan değiştirme tuşu atamaları ile ilgilidir. Değiştirme tuşu atamaları Sistem Tercihlerinin Klavye tercihleri bölümünde değiştirilebilir. Örneğin, Command tuşunu bir Option tuşu gibi hareket edecek şekilde veya tersi şekilde değiştirebilirsiniz. İstediğinizde varsayılan değiştirme tuşu ayarlarını geri yükleyebilirsiniz.

Ayrıca şu makalelere bakın:

 

Son Değişiklik Tarihi: 01.Şub.2014

Yazar Hakkında

ServisXYZ bir ORYOX kuruluşudur ve Profesyonel bir teknik servis firmasıdır.

Benzer yazılar

Yanıt verin.

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir